İki kıble uygulaması neden farklı açı gösterir?

Aynı odada iki telefon, iki farklı kıble açısı gösteriyor. Hangisi doğru? Bu sorunun cevabı, farkın büyüklüğündesaklıdır. Beş olası sebep var ve her birinin karakteristik bir imzası bulunuyor.

Hızlı teşhis: fark kaç derece?

• Derecenin onda birleri → koordinat farkı (il merkezi ile tam konum). Önemsiz.
• ~6° (Türkiye'de) → biri manyetik sapmayı düzeltiyor, diğeri düzeltmiyor.
• Tam 90° → ekran döndürme düzeltmesi eksik.
• Tam 180° → güneş/gölge hesabında işaret hatası.
• 10–40° ve Türkiye dışında → biri büyük daire, diğeri düz harita (loksodrom) kullanıyor.
• Düzensiz, oynayan fark → cihaz: kalibrasyon, parazit veya zayıf sensör.

Aşağıda her birinin nedenini ve nasıl doğrulanacağını anlatıyoruz. Bu yazı bir uygulamayı ötekine karşı savunmak için değil; aynı soruyu soran iki hesabın neden farklı cevap verebildiğini anlamanız için.

Fark derecenin onda biri: koordinat

En küçük ve en zararsız fark budur. Bir hesap il merkezinin koordinatını, diğeri telefonunuzun bildirdiği tam konumu kullanabilir. Kâbe'ye iki bin kilometreden uzak bir yerde, aynı şehrin iki semti arasında kıble açısı derecenin onda birleri kadar değişir; hiçbir telefon pusulası bu farkı ayırt edemez. Hesabın kendisinin ne kadar hassas olduğunu — NOAA'nın resmî test değerleri ve elipsoidal çapraz kontrolle — doğruluk raporunda ölçülmüş hâlde yayımlıyoruz.

Fark ~6 derece: referans kuzey

Türkiye'de en sık görülen durum. Kıble açısı gerçek (coğrafi) kuzeye göre hesaplanır, ama pusula manyetik kuzeyi gösterir. İkisi arasındaki açıya manyetik sapma denir ve Türkiye'de bu on yılda yaklaşık +5,5 ile +6,8 derece arasındadır.

Bir uygulama bu ayrımı yapıyor, diğeri yapmıyorsa fark tam olarak sapma kadar olur. Hangisinin doğru olduğunu anlamak için uygulamanın iki değeri ayrı gösterip göstermediğine bakın. Bizim sayfalarımızda "kıble açısı" gerçek kuzeye, "pusula açısı" manyetik kuzeye göredir ve ikisi de yazılıdır.

Daha karışık bir varyant: iOS Safari pusula değerini gerçek kuzeye göre verir, Android Chrome manyetik kuzeye göre. Bir uygulama ikisini aynı sanıyorsa, platformlardan birinde altı derece yanlış olur — ya da düzeltmeyi iki kez uygulayıp on iki derece kaydırır.

Fark tam 90 derece: ekran döndürme

Sensör verisi cihazın fiziksel gövdesine göre gelir. Ekran döndüğünde gövde çerçevesi ile ekran çerçevesi ayrışır ve düzeltme yapılmazsa yatay modda pusula tam doksan derece yanlış gösterir.

Test etmek kolay: telefonu dikey tutarken bir açı okuyun, yatay çevirip tekrar okuyun. Değer doksan derece kaydıysa o uygulamada bu düzeltme yok. Ayırt edici işaret farkın tam doksan olmasıdır.

Fark 180 derece: işaret hatası

Bu genellikle güneş veya gölge yönteminde görülür. Güneşin azimutunu hesaplayan kütüphanelerin çoğu açıyı güneyden ölçer; pusula azimutuna çevirmek için 180 eklemek gerekir. Bu dönüşümü atlamak sonucu tam ters çevirir.

Gölge yönteminde de benzer bir karışıklık var: gölge kıbleden uzağa uzanır, kıbleye doğru değil. Gölgenin ucundan cisme doğru bakmak gerekir. Karıştırmak sonucu 180 derece ters yapar.

Fark 10–40 derece: büyük daire mi loksodrom mu

Kıble, iki nokta arasındaki büyük daire yayının başlangıç azimutudur — yeryüzündeki en kısa yol. Bazı basit hesaplayıcılar ise düz harita üzerinde sabit açı (loksodrom) hesaplar.

Türkiye'de bu iki yöntem arasındaki fark bir-iki derece civarında, yani önemsiz. Ama uzaklaştıkça açılır. Kuzey Amerika'da fark dramatiktir: New York için büyük daire 58,4 derece (kuzeydoğu), loksodrom 101,3 derece (doğu-güneydoğu). San Francisco'da uçurum daha da büyük: 18,8 dereceye karşı 96,6 derece — yaklaşık seksen derecelik fark.

Bu durumda doğru olan büyük dairedir; Diyanet İşleri Başkanlığı da bu yöntemi esas alır. Kuzey Amerika'daki camilerin mihrapları da kuzeydoğuya bakar.

Düzensiz ve büyük fark: cihaz

Fark tutarsızsa — bir bakışta 15, sonra 30 derece — sebep hesap değil cihazdır. Üç olasılık var: kalibrasyon kaybı, manyetik parazit veya zayıf sensör.

Bunu ayırt etmek kolay. Odayı değiştirin: sonuç değişiyorsa parazit. Kalibrasyon yapın (havada sekiz çizme): düzeliyorsa kalibrasyondu. İkisi de olmuyorsa sensör zayıf.

Önemli bir ayrıntı: iki telefonu yan yana tutmak bile birbirlerinin manyetometresini bozar. Karşılaştırma yapacaksanız cihazları en az bir metre ayırın ve sırayla ölçün.

Hangisine güvenmeli

Uygulama seçerken bakacağınız şey gösterdiği sayı değil, söylediği belirsizlik olmalı. Şu üç soruyu sorun:

Gerçek kuzey ile manyetik kuzeyi ayırt ediyor mu, yoksa tek bir sayı mı veriyor? Doğruluk hakkında bir şey söylüyor mu, yoksa her koşulda aynı özgüvenle mi gösteriyor? Sensör olmadığında veya parazit varsayıldığında bir alternatif sunuyor mu?

Üçüne de "hayır" diyen bir uygulama, doğru olduğunda da yanlış olduğunda da aynı görünür — ve bu, kullanıcı için en kötü durumdur.

Nihai çapraz kontrol için güneş yöntemini kullanın. Manyetik alandan hiç etkilenmediği için tarafsız bir hakemdir: hangi uygulamanın sonucu güneş yöntemiyle örtüşüyorsa o doğrudur. Yılda iki gün ise Kıble Saati hiçbir ölçüm içermeyen mutlak bir referans sunar — gölge doğrudan kıble hattını verir.