Türkiye'de kıble: 143 dereceden 193 dereceye

Türkiye, kıble açısı bakımından öğretici bir ülke. Ülke içindeki yayılım elli dereceyi aşıyor ve doğu illerinde beklenmedik bir şey oluyor: kıble güneyin batısına geçiyor.

Uçlar

Sitenin motoruyla hesaplanmış değerler. En küçük açılar batıda: İzmir 143,5°, Aydın 144,3°, Manisa 144,5°, Muğla 144,5°, Çanakkale 144,6°.

En büyük açılar doğuda: Hakkâri 193,0°, Iğdır 192,3°, Van 191,2°, Ağrı 189,5°, Kars 189,2°.

Aradaki fark 49,5 derece. Yani İzmir'de güneydoğuya dönen biri ile Hakkâri'de kıbleye dönen biri, birbirlerine göre neredeyse elli derece farklı yöne bakıyor.

180 dereceyi geçen 18 il

Burada dikkat çekici bir eşik var. 180 derece tam güney demek; bundan büyük değerler kıblenin güneyin batısınakaydığı anlamına geliyor.

Hesaplarımıza göre 81 ilden 18'inde kıble 180 dereceyi aşıyor: Ağrı, Ardahan, Artvin, Batman, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Erzurum, Hakkâri, Iğdır, Kars, Mardin, Muş, Rize, Siirt, Şırnak ve Van.

Sebep coğrafi: bu iller Kâbe'nin boylamının (39,83°D) doğusunda kalıyor. Kâbe onların güneybatısında olduğu için kıble de o yöne bakıyor. Rize (181,9°) ve Artvin (185,5°) gibi Doğu Karadeniz illeri de bu gruba giriyor.

Yani "kıble güneydoğudadır" genellemesi Türkiye'nin dörtte biri için yanlış. Doğu illerinde kıble güneybatıya bakar.

Tam güneye en yakın iller

Kâbe ile aynı boylamda bulunan yerlerde kıble tam güneye yaklaşır. Hesaplarımıza göre 180 dereceye üç derece içinde olan iller: Elâzığ 178,1°, Erzincan 179,0°, Gümüşhane 179,0°, Tunceli 179,1°, Trabzon 179,7°, Bayburt 181,2°, Diyarbakır 181,3°, Rize 181,9°, Bingöl 182,1°.

Trabzon özellikle çarpıcı: 179,7 derece, yani tam güneyden yalnızca 0,3 derece farklı. Trabzon'da kıble bulmak için pusulanın güney ucuna dönmek pratikte yeterli.

Mesafe uçları

Açıdan bağımsız bir başka örüntü mesafede. Kâbe'ye en yakın iller güneydoğuda: Hatay 1.677 km, Kilis 1.715 km, Şanlıurfa 1.748 km, Gaziantep 1.749 km.

En uzak iller kuzeybatıda: Edirne 2.568 km, Kırklareli 2.544 km, Tekirdağ 2.459 km, Çanakkale 2.435 km.

Aradaki fark yaklaşık 890 kilometre — yani Türkiye'nin bir ucundan diğerine, Kâbe'ye olan uzaklık neredeyse bin kilometre değişiyor.

Manyetik sapma da değişiyor

Türkiye'de manyetik sapma bu on yılda her yerde doğu yönünde. Ama miktarı sabit değil.

Hesaplarımıza göre en düşük değerler Ege ve Akdeniz kıyılarında: Muğla +5,45°, Aydın +5,49°, İzmir +5,51°. En yüksek değerler Doğu Karadeniz ve kuzeydoğuda: Artvin +6,79°, Ardahan +6,79°, Sinop +6,75°.

Burada yaygın bir yanlış kanıyı düzeltmek gerekiyor: sapmanın batıdan doğuya düzenli biçimdearttığı söylenir, ama bu doğru değil. Değer Doğu Karadeniz civarında tepe yaptıktan sonra Van ve Hakkâri'de yeniden düşüyor. Manyetik alan düzgün bir matematiksel yüzey değil; yerel jeolojik yapıya göre bükülen düzensiz bir alan.

Pratik sonucu: analog pusula kullanıyorsanız düzeltme miktarı bulunduğunuz ile göre değişiyor. Her il sayfamızda o konuma özel sapma değeri ve yıllık değişim hızı yazılı.

İl içindeki farklar

Aynı ilin ilçeleri arasındaki fark küçük ama "ihmal edilebilir" demek doğru olmaz — mesafeye bağlı olarak değişiyor. 974 ilçenin tamamı için ölçtük; ilçe merkezinin il merkezinden uzaklığına göre kıble açısındaki fark şöyle:

• 0–25 km: medyan 0,23° (285 ilçe) — ölçülemeyecek kadar küçük.
• 25–50 km: medyan 0,89° (354 ilçe).
• 50–100 km: medyan 1,72° (286 ilçe).
• 100 km ve üzeri: medyan 3,13°, en yükseği 6,76° (49 ilçe).

Yani ilçelerin %86'sı il merkezinden 2 derecenin altında ayrılıyor ve o fark telefon pusulasının ayırt edebileceğinin altında kalıyor. Ama 136 ilçe 2 dereceyi aşıyor; Konya, Antalya, Sivas ve Mersin gibi yüzölçümü büyük illerde ilçeler arası yayılım 8 dereceye kadar çıkıyor. Bu illerde ilçe değeri gerçekten farklı bir cevap veriyor.

Her ilçe için ayrı hesaplanmış sayfa sunuyoruz ve her sayfa kendi durumunu açıkça yazıyor: fark eşiğin altındaysa "bu değer il merkezininkiyle aynı sonuca çıkar" diyor, üstündeyse ilçe değerini kullanmanızı söylüyor. Eşiğin altındaki sayfaları arama motorlarına ayrı sonuç olarak sunmuyoruz — aynı soruyu il sayfası zaten daha iyi cevaplıyor. Yine de yayındalar, çünkü insanlar şehir adıyla değil oturdukları semtin adıyla arıyor.

81 ilin tamamı bölgeye göre gruplanmış hâlde listeli; her sayfada canlı pusula, uydu haritası ve o konuma özel açıklamalar var.

Mihraplar bu hesapla uyumlu

Bu değerleri günlük hayatta doğrulayabilirsiniz. Antalya'da bir camiye girdiğinizde mihrabın güneydoğuya baktığını, Hakkâri'de neredeyse güneybatıya baktığını, Trabzon'da tam güneye baktığını görürsünüz.

Yüzyıllar boyunca astronomik yöntemlerle kurulan bu yönler, bugün hesapladığımız değerlerle uyumlu. Bu, kıble hesabının yeni bir icat olmadığını gösteriyor: yöntem eski, değişen tek şey hesabın kolaylaşmış olması.